ΙΣΤΟΡΙΑ

 Η ΙΔΕΟΛΟΓΙΚΗ ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΤΕΙΧΩΝ-ΤΑ 
ΤΕΙΧΗ ΤΗΣ ΠΟΛΕΩΣ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΣΑΛΑΜΙΝΑΣ

Τα τείχη των πόλεων αδιαμφισβήτητα αποτελούν τη σημαντικότερη πτυχή της οχυρωματικής τέχνης καθώς η τείχιση συνυφαίνεται με την ίδια την ύπαρξη της πόλεως, γεγονός το οποίο αποδίδει την βαρύνουσα σημασία που προσδίδεται στη συγκρότηση των οχυρωμένων πόλεων-κρατών. Τα τείχη και οι οχυρώσεις αποτελούν τμήμα του αστικού περιβάλλοντος, κατέχοντας τόσο συμβολική όσο και αποτροπαϊκή διάσταση. Ουκ ολίγες είναι οι αναφορές που πραγματοποιούνται στην αισθητική αξία των τειχών που περιβάλλουν τις πόλεις, κάνοντας μνεία στην στέρεη κατασκευή, στο “απροσπέλαστο κάλλος” των τειχών και των πύργων, εγκώμια τα οποία υποδηλώνουν την διαρκώς εντεινόμενη ανάγκη για διαφύλαξη και αμυντική θωράκιση.
Επιπροσθέτως, η ύπαρξη τειχών σε μία πόλη, ήταν σύμβολο κυριαρχίας, ισχύος, ανεξαρτησίας και αυτάρκειας. ΄Ήταν ζήτημα γοήτρου και ασφάλειας. Μόνο πόλεις που είχαν νικηθεί σε πόλεμο ή υποταχθεί σε εχθρική δύναμη υποχρεώνονταν να κατεδαφίσουν τα τείχη τους, όπως συνέβη με τους Αθηναίους που υποχρεώθηκαν μετά την ήττα τους στον Πελοπονησιακό πόλεμο να γκρεμίσουν τα μακρά τείχη και τα τείχη του Πειραιά ώστε να καταστούν ανοχύρωτη πόλη.... Είτε κατά την υποδοχή ολυμπιονικών, οι πόλεις γκρέμιζαν ένα μικρό τμήμα των τειχών τους προκειμένου να εισέλθουν από εκεί οι νικητές, θέλοντας να δείξουν ότι οι άνδρες της πόλεως είναι τα ανίκητα τείχη.

Καθοριστικός παράγοντας διαμορφώσεως, κατά μείζονα λόγο, της αρχιτεκτονικής δομής των οχυρώσεων των πόλεων και της αισθητικής τους υφής, είναι η φυσική τους θέση. Παρατηρώντας πολλά τείχη, όπως λ.χ. αυτών της αθηναϊκής ακροπόλεως, διαπιστώνεται ότι εκτός από τη χρήση οικοδομικού υλικού σε δεύτερη χρήση, αισθητική αξία που προσλαμβάνει πολυποίκιλη ερμηνεία έχει η ενδόμηση γλυπτών και αναγλύφων επί των όψεων πύργων και μεσοπυργίων τειχών, η ένθεση μαρμάρινων στηλών, διακοσμημένων αρχιτεκτονικών μελών, προσδίδοντας κίνηση και εικαστικό ενδιαφέρον με αποτροπαϊκή σημασία, συνιστώντας υπόμνηση της μακράς ιστορικής συνέχειας
Τα τείχη είναι οργανικά συνδεδεμένα με τον αστικό χώρο. Η πόλη δε νοείται δίχως αυτά, για πρακτικούς λόγους καθ΄ ότι διασφαλίζουν την αμυντική της θωράκιση. Και για συμβολικούς λόγους, καθώς διαχωρίζουν την αστική περιοχή από την εξωτερική περιβάλλουσα ύπαιθρο, καθιστώντας απτή την αίσθηση της ασφάλειας, σφυρηλατώντας τον μύθο του απόρθητου, δημιουργώντας αποτρεπτική ισχύ. Τα εγκώμια και η έξαρση των επαίνων για τα τείχη που συνυφαίνονται με την ίδια την πόλη, αποτελούν νοσταλγική αναπόληση του ιδεώδους των ομηρικών χρόνων, των ηρωϊκών αξιών αλλά και διατράνωση της φυσικής και ιστορικής συνέχειας. Επιπροσθέτως, τα τείχη καθορίζουν το εσωτερικό ασφαλές από το εξωτερικό επισφαλές περιβάλλον, το οικείο από το άγνωστο, το φίλιο από το εχθρικό.
Η διασφάλιση του ζωτικού χώρου της πόλεως διαμέσω της ισχύος των τειχών και η επίκληση του θείου για την προστασία και αμυντική ικανότητα των οχυρώσεων, τους προσδίδει ιεροτοπική διάσταση. Στο πλαίσιο αυτό εξηγείται η ύπαρξη βωμών ή ναιδρίων ενσωματωμένων σε πύργους ή στο εσωτερικό των τειχών, καθαγιάζοντας τις οχυρώσεις, αποδιώχνοντας οτιδήποτε αρνητικό.

Τα τείχη της αρχαίας πόλεως της Σαλαμίνος των κλασικών χρόνων, εκτείνονται από την κορυφογραμμή της Πούντας μέχρι και την περιοχή της Κυνόσουρας, διασφαλίζοντας την παράκτια περιοχή από τυχόν αποβίβαση εχθρικών δυνάμεων. Στην περιοχή του οικοδομικού τετραγώνου που περικλείεται από τις οδούς Πανεπιστημίου, Ακτής Θεμιστοκλέους, Νηρέως και Εισοδίων Θεοτόκου, έχουν εντοπισθεί και ανασκαφθεί τμήματα σημαντικά του αρχαίου τείχους όπου έχουν εντοπισθεί και πύργοι. Σε μεγάλο βαθμό, έχουν λιθολογηθεί (υφαρπαγεί για δεύτερη χρήση), όμως υπάρχουν σημεία τα οποία δύνανται να αποκατασταθούν και να αναδειχθούν. Η περιοχή γειτνιάζει προς τον αρχαίο πολεμικό λιμένα, εκεί όπου συγκεντρώθηκε ο ενωμένος ελληνικός στόλος πριν τη διεξαγωγή της επικής ναυμαχίας. Αυτός ο χώρος όλος, αξίζει και πρέπει να κηρυχθεί αρχαιολογικό πάρκο και να αναδειχθεί, ζωντανεύοντας την ιστορία. Πρόκειται για ένα αρχαιολογικό και ιστορικό τοπόσημο που προσδίδει αίγλη και ιδιαίτερη αξία στη Σαλαμίνα και γι΄ αυτό πρέπει να αναβαθμιστεί, όπως του αξίζει! 

Ήρθε η ώρα να συνδράμουμε άπαντες προς αυτή την κατεύθυνση! Μία πρώτη ενέργεια είναι να υπογράψουμε όλοι το ακόλουθο ψήφισμα, ώστε να προωθηθεί το ανάλογο αίτημα προς τους ιθύνοντες: 

https://l.facebook.com/l.php?u=https%3A%2F%2Fsecure.avaaz.org%2Fcommunity_petitions%2Fel%2Fupourgeio_politismou_perisoste_anadeikste_ta_arkhaia_teikhe_sta_ampelakia_salaminas%2F%3Ffbclid%3DIwZXh0bgNhZW0CMTEAc3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHhh2AM66CtpyUtuxLyQKPje9gke5FNRq7-dL8wPsOlEszA3eUQqj8YjsC-Ek_aem_39zl-0PXmqxDiq9IT2eYDA&h=AT7X8QR-uG2xdlg8bAGpnYAQiyV1ixNXYjOcu8-zk6TAz9F5a0x8G2A8urOimT1XIKDq5RczQSpoMqq3yFkCnTp8CDXLI5_6swgOttpz6nEuSTEYQpg-2W34QlejJ-NNf8LnHIVSVDnfAHF5&__tn__=H-R&c[0]=AT63Pu1f_lYUfAtTpJG2e5w1Z2ov_TpopzAApQ_yFw4QuYXM5F_KDurZpRpbcYX5iwOCvS9_8t2XkyzntDd4B879vZFkOR6N-u9ZmV-Yi0J6JYUPUE1Lb5FFH4BQwe2Imt7XYVEliu8lIyahePal1w

Τα τείχη της αρχαίας πόλεως της Σαλαμίνας (στην περιοχή Αμπελάκια του νησιού) αποτελούν ένα από τα σημαντικότερα δείγματα οχυρωματικής αρχιτεκτονικής της Κλασικής περιόδου, με πολλά τμήματά τους να βρίσκονται σήμερα βυθισμένα λόγω της ανόδου της στάθμης της θάλασσας. Ενα σημαντικό τμήμα των χερσαίων τειχών, ευρισκόμενο σε ακάλυπτο χώρο που ανηκει στο Ελληνικό Δημόσιο, έχει καταπατηθεί από ιδιώτες, οι οποίοι διεκδικούν την ιδιοκτησία του μέσω χρησικτησίας, αν και πρόκειται για κηρυγμένο αρχαιολογικό χώρο, έχουν κατασκευάσει σύγχρονες κατασκευές επί των αρχαίων μνημείων και οι ιθύνοντες μέχρι στιγμής, αδρανούν!

Τα τείχη διακρίνονται σε δύο βασικές οχυρώσεις. Αφ΄ ενός υπάρχει το θαλάσιο τείχος, τμήματα του οποίου έχουν εντοπιστεί βυθισμένα, παρέχοντας την εκτίμηση ότι επρόκειτο περί ενός ισχυρού θαλάσσιου τείχους που περιέβαλλε τον όρμο των Αμπελακίων. Το πάχος του τείχους αυτού κυμαίνεται μεταξύ 3 και 4 μέτρων, γεγονός το οποίο υποδηλώνει την υψηλή αμυντική του αξία. Τα τείχη είναι κατασκευασμένα από μεγάλους λαξευμένους λιθόπλινθους (πελεκημένες πέτρες) τοποθετημένους με ακρίβεια. Οι πρόσφατες υποβρύχιες ανασκαφές έδειξαν ότι τα θεμέλια και οι κατώτερες στρώσεις είναι συμπαγείς, σχεδιασμένες κατά τρόπο ώστε να αντέχουν στην πίεση του νερού και σε πιθανές πολιορκίες.
Το οχυρωματικό αυτό σύστημα που περιέβαλε τον αρχαίο λιμένα, περιλάμβανε πύργους (κυρίως τετράπλευρους) σε τακτά διαστήματα για τον έλεγχο του λιμανιού και της ακτής. Επιπλέον, το τείχος δεν ήταν αυτόνομο, αλλά συνδεόταν άμεσα με τον πολεοδομικό ιστό της αρχαίας πρωτεύουσας. Σχετικά πρόσφατα αποκαλύφθηκε μια μεγάλη στοά (μήκους 32 μέτρων) που βρισκόταν σε άμεση επαφή με το παραθαλάσσιο αμυντικό σύστημα της αγοράς.
Οι αρχαιολόγοι μέσα από την ανασκαφική τους έρευνα, διακρίνουν τουλάχιστον δύο κύριες κατασκευαστικές φάσεις, οι οποίες ανάγονται στον 4ο αιώνα π.Χ. (Κλασική/Πρώιμη Ελληνιστική περίοδος). 
Τα χερσαία τείχη της αρχαίας πόλεως της Σαλαμίνας αποτελούν τη συνέχεια του παραθαλάσσιου αμυντικού συστήματος και παρουσιάζουν την τυπική δομή των οχυρώσεων της Κλασικής και Ελληνιστικής περιόδου. Στην βόρεια πλευρά της Κυνόσουρας, στην χερσόνησο της Πούντας και πέριξ του λόφου της Μαγούλας, διακρίνονται ακόμη και σήμερα κατάλοιπα από τα αρχαία τείχη και την οχύωση που περιέβαλλε την πόλη. Τα χερσαία τείχη προστάτευαν την αρχαία πόλη, εκτεινόμενα από την ακτή προς τους γύρω λόφους και τη χερσόνησο της Κυνόσουρας, δημιουργώντας έναν κλειστό προστατευμένο χώρο. Στην κορυφή της χερσονήσου της Πούντας, ακόμη και σήμερα, διασώζεται η θεμελίωση αρχαίου πύργου που κατόπτευε την περιοχή.

Αν και μεγάλο μέρος των τειχών παραμένει αδιερεύνητο ή καλυμμένο από σύγχρονες κατασκευές, η δόμησή τους ακολουθούσε τη μέθοδο των δύο παράλληλων μετώπων από μεγάλους λαξευμένους λιθόπλινθους, με το ενδιάμεσο κενό να γεμίζεται με μικρές πέτρες και χώμα, πρόκειται για την έμπλεκτη τεχνική κατασκευής. Κατά συχνά διαστήματα, υπήρχαν στενοί λίθοι που ένωναν τα δύο τείχη και ονομάζονταν διάτονοι λίθοι. Σκοπός τους ήταν να δημιουργούν συνοχή στις δύο σειρές τειχών, ώστε να αντέχουν στην πιέσεις πολιορκητικών μηχανών, στους σεισμούς και γενικά στις πιέσεις, ενώ το γέμισμα που κάλυπτε το ενδιάμεσο κενό, προσέδιδε στα τείχη μία ελαστικότητα, καθιστώντας τα ικανά να ανταπεξέλθουν στις πιέσεις, σε σεισμούς και σε άλλες δυσμενείς συνθήκες κατά τη διάρκεια μίας πολιορκίας. Τα τείχη επίσης είχαν δομηθεί με βάση το ισόδομο σύστημα, έχοντας οι λίθοι το ίδιο σχήμα και ύψος, διαθέτοντας κάθε στρώση το ίδιο σχήμα και ύψος, στρώσεις λίθων ορθογωνίων και ισουψών.
Το πάχος των τειχών στις χερσαίες ζώνες εναρμονιζόταν με αυτό των θαλάσσιων, φτάνοντας τα 3 έως 4 μέτρα, παρέχοντας ισχυρή προστασία από πολιορκητικές μηχανές. Τα τείχη δεν ήταν αποκομμένα από την πόλη, αλλά εφάπτονταν σε δημόσια κτήρια.  
Σήμερα, πολλά τμήματα των χερσαίων τειχών βρίσκονται κάτω από τα σύγχρονα σπίτια ή τις ναυπηγοεπισκευαστικές μονάδες της περιοχής, γεγονός που καθιστά τη συστηματική τους ανασκαφή δύσκολη. Γι΄ αυτό ακριβώς τον λόγο, το υπάρχον διασωζόμενο τμήμα των αρχαίων τειχών που βρίσκεται στο οικοδομικό τετράγωνο που τοποθετείται παράλληλα με τον όρμο των Αμπελακίων, θα πρέπει να διασωθεί.
Τα τείχη της αρχαίας πόλης της Σαλαμίνας στα Αμπελάκια, μπορεί να μην ήταν συνδεδεμένα ιστορικά με μία επική πολιορκία ανάλογη εκείνης της Τροίας, διαδραμάτισαν όμως κρίσιμο ρόλο στην προστασία της πόλεως και των κατοίκων της σε περιόδους έντονης αστάθειας και καίριων απειλών.
 Αν και η πόλη της Σαλαμίνας δεν πολιορκήθηκε άμεσα από ξηράς, το νησί αποτέλεσε το καταφύγιο του άμαχου πληθυσμού της Αθήνας. Η ύπαρξη οχυρώσεων και ενός ασφαλούς, προστατευμένου λιμένα ήταν ζωτικής σημασίας προϋπόθεση για τη συγκέντρωση του ελληνικού στόλου και τη διασφάλιση της βάσεως των επιχειρήσεων προκειμένου να προπαρασκευασθεί η μεγαλειώδης ναυμαχία της Σαλαμίνας.
Είναι ιστορικά γνωστό επίσης ότι κατά τον 6ο αιώνα π.Χ., η Σαλαμίνα αποτέλεσε το «μήλον της έριδος» μεταξύ Αθηναίων και Μεγαρέων. Οι οχυρώσεις της πόλεως αποτελούσαν κρίσιμη υποδομή για τη διατήρηση του ελέγχου του νησιού, μέχρι την οριστική προσάρτησή του στην Αθήνα μετά την παρέμβαση του Σόλωνα.

Κατά τη διάρκεια του μακροχρόνιου πελοποννησιακού πολέμου, η Σαλαμίνα αποτελώντας ουσιαστικά ένα προκεχωρημένο φυλάκιο της Αθήνας, δεχόταν συχνά επιδρομές. Τα τείχη προστάτευαν την πόλη από αιφνιδιαστικές αποβάσεις των Λακεδαιμονίων και των συμμάχων τους που επεδίωκαν να εξασθενήσουν την Αθήνα, πλήττοντας το εμπόριο και τον ανεφοδιασμό του Πειραιά.
Τα τείχη στην μορφή που διασώζονται σήμερα ενισχύθηκαν σημαντικά κατά την περίοδο των διαδόχων του Μεγάλου Αλεξάνδρου, όταν το νησί άλλαζε διοίκηση ανά συχνά διαστήματα (π.χ. μεταξύ Μακεδόνων και Αθηναίων), λειτουργώντας ως φρούριο για τον έλεγχο των θαλάσσιων δρόμων του Σαρωνικού. Υπάρχει επίσης ένα πρόχειρης κατασκευής, εφεδρικό θα μπορούσαμε να πούμε, εσωτερικό τείχος που διατρέχει την περιοχή άνωθεν των Σεληνίων στο ύψος του βουνού που ευρίσκεται άνωθεν του πέτρινου θεάτρου και περιβάλλει/προστατεύει την ευρύτερη ζώνη των Αμπελακίων. Το τείχος προστάτευε τον αρχαίο πολεμικό και εμπορικό λιμένα της Σαλαμίνας ο οποίος ήταν ζωτικής σημασίας για τον έλεγχο του Σαρωνικού. Επιτελούσε επίσης τον ρόλο του ελέγχου των χερσαίων διαβάσεων, εξαιτίας της προνομιακής θέσεώς του σε υψόμετρο, λειτουργώντας ως παρατηρητήριο, παρεμποδίζοντας και αποτρέποντας τις εχθρικές επιθέσεις που θα μπορούσαν να προέλθουν από την ενδοχώρα προς την οχυρή τοποθεσία της Κυνόσουρας. Παράλληλα συνιστούσε όριο της αρχαίας πόλεως της Σαλαμίνας, εκτεινόμενη στην ευρύτερη ζώνη μεταξύ σημερινών Σεληνίων και Αμπελακίων. 

Φυσικά, υπήρχαν σε περίοπτες θέσεις κατασκευασμένοι πύργοι και μικρά φρούρια, τα οποία σε συνεργασία με τις φρυκτωρίες, ασκούσαν ρόλο παρατηρητηρίου και ελέγχου του νησιού περιμετρικά. Ενώ αξίζει να σημειωθεί ότι στην περιοχή της Φανερωμένης, ειδικότερα στην θέση “Στενό”, στην κορυφή, άνωθεν της ομώνυμης μονής και εντεύθεν, υφίστατο το οχυρό Βούδωρο, το οποίο είχαν κατασκευάσει οι Αθηναίοι για τον έλεγχο του περάσματος προς την Μεγαρίδα.
Επιγραμματικά, η κληρονομιά του νησιού αυτού όπως και η συμβολή του στην εθνική επιβίωση, είναι ανεκτίμητη. Δεν αξίζει αυτή την παρακμή, δεν του ταιριάζει η καταφρόνια και η εγκατάλειψη. Όλοι μαζί, με συναίσθηση της ιστορικής μας ευθύνης απέναντι στην προγονική κληρονομιά, μπορούμε να κάνουμε τη διαφορά! Το χρωστάμε στους προγόνους μας, το οφείλουμε στις επερχόμενες γενεές! Έτσι η Σαλαμίνα θα αποκτήσει μόνο πολιτιστική υπεραξία, αίγλη και θα αναδειχθεί με έργα υποδομών που θα αναβαθμίσουν την ποιότητα της ζωής, θα προσφέρουν εργασίες και θα διασφαλίσουν τον σεβασμό στην παράδοση και στο περιβάλλον του τόπου!

ΧΑΡΑΛΑΜΠΟΠΟΥΛΟΣ ΙΩΑΝΝΗΣ