ΠΑΡΑΔΟΣΗ

ΟΘΩΝ, Ο ΠΑΡΕΞΗΓΗΜΕΝΟΣ ΒΑΣΙΛΕΥΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

Γράφει ο Ιωάννης Θεμ. Χαραλαμπόπουλος

Ο βασιλέας των Ελλήνων ΄Οθων, αποτελεί μία ξεχωριστή φυσιογνωμία, τραγική και συνάμα νοσταλγική, σύμβολο μίας περιόδου που αναμφίβολα σημάδεψε ανεξίτηλα την ιστορία του νεώτερου Ελληνισμού. Αποτελεί ταυτόχρονα και ένα σημείο ιστορικής αναφοράς, το οποίο συνέδεσε με άρρηκτους δεσμούς τη Βαυαρία και ευρύτερα τη Γερμανία, με την Ελληνική πραγματικότητα. Από τον Λουδοβίκο τον Α΄, μέγα αρχαιολάτρη και φιλέλληνα, μέχρι την γλυπτική σχολή του Μονάχου, από τον Σλήμαν και τον Γκαίτε, μέχρι τον Θήρσιο και τον Σίλλερ, δομείται μία άρρηκτη σχέση αναβλύζουσας αρχαιολατρείας και φιλελληνισμού,η οποία άσκησε καταλυτικό ρόλο στην διαμόρφωση του ευρωπαϊκού γίγνεσθαι, από πολιτισμικής πλευράς, περαιτέρω, παρέχοντας στον Βαυαρικό Γερμανισμό την μεγάλη τιμή να θεμελιώσει ουσιαστικά και να θέσει τις βάσεις του σύγχρονου ελληνικού κράτους....
Η παραμονή του στον θρόνο του νεοσύστατου ελλαδικού βασιλείου, μίας χώρας που μετά βίας είχε συγκροτηθεί σε κράτος μετά από 4 αιώνες οθωμανικής κυριαρχίας και 8ετή επαναστατικό αγώνα, δεν ήταν καθόλου εύκολο εγχείρημα και πολλοί ηγεμόνες και εστεμμένοι της Ευρώπης θα απεύχονταν. Και αυτό, διότι η κατάσταση στην αναρχούμενη Ελλάδα, στην συρρικνωμένη Ελλάδα που έφτανε μέχρι τη Λαμία, στην κατεστραμμένη Ελλάδα από τους πολεμικούς αγώνες και τους εμφύλιους σπαραγμούς, στον μπαρουτοκαπνισμένο αυτό τόπο που μόλις είχε απωλέσει τον Εθνικό του Κυβερνήτη Ιωάννη Καποδίστρια, θύμα αναμφισβήτητο της ξενοκρατίας που είχε βρει ανάμεσα στους φορείς του εθνικού διχασμού και του εμφυλιοπολεμικού μίσους πρόσφορο δολοφονικό χέρι να οπλίσει, δεν προοιώνιζε καθόλου θετικές εξελίξεις.

Στην ταραγμένη αυτή και εξαιρετικά ρευστή περίοδο, η επιλογή ενός πρίγκηπα να αναλάβει τον θρόνο του νεοσύστατου Ελληνικού Κράτους, ενός κράτους που παρέπαιε ανάμεσα στις εθνικές έριδες, στα δάνεια και στις πιέσεις των Μεγάλων Δυνάμεων, ήταν απόφαση, αποτελούσε επιλογή που απαιτούσε ιδιαίτερες ικανότητες και ξεχωριστές δυνάμεις. 

Στο σημείο αυτό, δεν θα πρέπει να διαφύγει της προσοχής μας το γεγονός ότι ο εδαφικός περιορισμός του νεοσύστατου ελλαδικού κράτους, συνεπαγόταν εξαιρετικά μειωμένες οικονομικές και πολιτικές δυνατότητες, γεγονός το οποίο καθιστούσε το έργο ενός κυβερνήτη ακόμη πιο δύσκολο. Επιπλέον, οι μεγάλες δυνάμεις της εποχής, προκειμένου να μην υπάρξουν άλλες ανακατατάξεις στα Βαλκάνια, προέβαλαν το δόγμα της τουρκικής ακεραιότητας, καταπολεμώντας ουσιαστικά κάθε προσπάθεια για την πολιτική αποκατάσταση του Ελληνισμού, σε αυτοκρατορικές μάλιστα διαστάσεις.

Παρά ταύτα, και σε πείσμα όλων αυτών των δυσμενών συγκυριών, ο Βαυαρός βασιλιάς Λουδοβίκος, δεν δίστασε ούτε στιγμή να στείλει το γιό του στην Ελλάδα. ΄Υψιστο κριτήριο γι΄ αυτή του την ιστορική απόφαση, ο υπέρμετρος φιλελληνισμός που τον διακατείχε και η αδάμαστη θέλησή του να βοηθήσει το πολλαπλά δοκιμασμένο γένος των Ελλήνων, συνεπαρμένος από το αρχαίο του μεγαλείο.

Στις 25 Ιανουαρίου του 1833, ο νεαρός -και δυστυχώς άπειρος- βασιλεύς, αφίχθη στο Ναύπλιο. Κατά την θερμή υποδοχή που του επιφυλάχθηκε, συνέβη και ένα απρόσμενο, αλλά εξόχως συμβολικό, περιστατικό. Μόλις πάτησε στο έδαφος, γλίστρησε. Οι προληπτικοί και οι μυστικοπαθείς ερμήνευσαν το γεγονός αυτό ως κακό οιωνό, ως ένα σημάδι που προοιώνιζε την ταραγμένη κατάσταση η οποία ανέμενε τον ΄Οθωνα. Τον συνόδευε, λόγω του ανήλικου της ηλικίας του, τριμελής αντιβασιλεία, (Φον Άρμανσμπεργκ, πρώην υπουργός οικονομικών της Βαυαρίας, ο οποίος στην πορεία άσκησε αρνητικό ρόλο όντας “άνθρωπος” των Ρότσιλντ, Μάουερ, νομικός και καθηγητής Πανεπιστημίου και ο στρατηγός ΄Αϊντεκ), με το χρηματικό ποσό των 60 εκατομμυρίων φράγκων καθώς και 3.500 Βαυαρούς στρατιώτες για την επιβολή της τάξεως.

Μορφή ανιδιοτελής και ονειροπόλα, ιδεαλιστής και λάτρης της Μεγάλης Ιδέας, ενάρετος και έμφορτος ψυχικών αρετών, ο ΄Οθων είχε υψηλή την αίσθηση της ευθύνης και σε καμία περίπτωση δεν εμπιστευόταν τους πολιτικούς. Τα γεγονότα απέδειξαν ότι σε αυτή του την εκτίμηση δεν είχε διόλου άδικα, μιας και οι πολιτικοί εξέτρεφαν την φαυλότητα και υπηρετούσαν ξένες δυνάμεις προς ίδιον όφελος... 

Δεν ήταν λίγες οι φορές, που οραματίστηκε να μεταβεί μυστικά στην Θεσσαλία και να ξεσηκώσει με λίγους υπασπιστές του και τη βασίλισσα τον υπόδουλο ακόμη εκεί Ελληνισμό. Όταν οι Μεγάλες Δυνάμεις συναίνεσαν να καταλάβει τον θρόνο της Ελλάδος ο Όθωνας, ευελπιστούσαν ότι θα έχουν ένα φερέφωνό τους στην εξουσία ή έστω ένα άβουλο ον, ένεκα της απειρίας και του νεαρού της ηλικίας του, ευεπίφορο στις πειθαναγκαστικού χαρακτήρα συμβουλές των Αντιβασιλέων. Η τοποθέτηση άλλωστε τοποτηρητή τους στον ελλαδικό θρόνο, ήταν η στρατηγική τους επιλογή μετά την προσχεδιασμένη δολοφονία του Ιωάννη Καποδίστρια, του οραματιστή εκείνου πατριώτη Κυβερνήτη που ήθελε να καταστήσει την Ελλάδα ισχυρή ναυτική και στρατιωτική δύναμη, αυτάρκη αγροτικά και εμπορικά, αποπληρώνοντας τα δάνεια και αναιρώντας την έξωθεν εξάρτηση και υποταγή. Αξίζει να επισημανθεί ότι ο Όθων υπήρξε ο πρώτος και μοναδικός βασιλεύς που ανακηρύχθηκε “Βασιλεύς της Ελλάδος” (όλοι οι μεταγενέστεροι βασιλείς αποκαλούνταν “βασιλείς των Ελλήνων”), με ό,τι αυτό μπορεί να σημασιοδοτεί...

Ο ΕΝΣΑΡΚΩΤΗΣ ΤΗΣ ΜΕΓΑΛΗΣ ΙΔΕΑΣ

΄Ομως διαψεύστηκαν, καθώς παρά τις εκτιμήσεις τους, στην ιστορία πολλές φορές πρωγαγωνιστικό ρόλο διαδραματίζει ο λεγόμενος “αστάθμητος παράγοντας”.. Γιατί ο ΄Οθων, πέραν των πολιτικών του μειονεκτημάτων, πέραν της απειρίας που τον διακατείχε και την εξαιρετική του σχολαστικότητα, γεγονός το οποίο καθιστούσε δυσκίνητο τον κρατικό μηχανισμό, ήταν ένας ένθερμος μεγαλοϊδεάτης, μία μορφή που ταύτισε την εξουσία του με τα συμφέροντα του ΄Εθνους. Ωστόσο, η άθλια οικονομική και στρατιωτική κατάσταση της Ελλάδος, αλλά και οι διεθνείς συγκυρίες, δεν επέτρεπαν την εκπλήρωση του μεγαλεπήβολου αυτού οράματος, όχι τουλάχιστον προτού επέλθει εθνική και εσωτερική ανασυγκρότηση.

Ως ηγέτης του κράτους, έδινε το παράδειγμα, εργαζόμενος 12-14 ώρες ημερησίως, ενώ δεν δίστασε, παρά την ανύπαρκτη τότε συγκοινωνία και το δύσβατο πολλών περιοχών, να διασχίσει σχεδόν ολόκληρη την απελευθερωμένη τότε Ελλάδα. Οι εκδρομές και οι περιοδείες των βασιλέων συνιστούσαν αληθινή εκστρατεία στην κακοτράχαλη και συχνά δύσβατη ελληνική επαρχία. ΄Εφιππος ο φουστανελοφόρος ΄Οθων, ακολουθούμενος από την βασίλισσα Αμαλία και την συνοδεία τους, έδινε μία επιβλητική εικόνα. ΄Εκπληκτοι οι χωρικοί έβλεπαν τον βασιλιά τους να ανεβαίνει στις πλέον δύσβατες τοποθεσίες, να γευματίζει κάτω από σκιερά δέντρα ή να ξαποσταίνει δίπλα από μεγάλες νυχτερινές φωτιές, δίχως να υπολογίζει κόπους και επισημότητες.

Το 1854, όταν ενέσκυψε στην Αθήνα χολέρα και όλοι τότε αμπαρώθηκαν στα σπίτια τους, πρώτοι οι βασιλείς ΄Οθων και Αμαλία, αγέχωροι και έφιπποι διέσχιζαν την Αθήνα μέχρι τον Ελαιώνα, για να βοηθήσουν τις ανήμπορες οικογένειες. Η προσήλωση του ΄Οθωνα στα ελληνικά ιδεώδη, ήταν τέτοιας εκτάσεως, ώστε υπερίσχυε ακόμη και της όποιας πικρίας ένιωσε για την έξωσή του. Απτή απόδειξη περί αυτού, αποτελεί περίτρανα η γενναία συνεισφορά του με το ποσό των 100.000 φιορινίων για τον υπέρ της Κρήτης Αγώνα, με την ρητή δέσμευση να διατηρηθεί η σιγή περί του ονόματός του ως δωρητή, για όσο βρισκόταν στη ζωή. Ο έκπτωτος βασιλεύς και μέγας αρχαιολάτρης, σε καμία περίπτωση δεν επιθυμούσε να εκληφθεί η πράξη του αυτή ότι εκπορευόταν από ταπεινά ελατήρια, προσεταιρισμού των Ελλήνων....

΄Ηταν αυτός που με το Διάταγμα της 25ης Μαρτίου του 1842, προσέφερε μέρος της ανακτορικής του χορηγείας στο Κράτος, υπέρ βελτιώσεως των δημοσίων εσόδων. Η ανάδειξη των σπάνιων ηθικών αρετών που τον διακατείχαν σε συσχετισμό με το μεγαλοϊδεατικό πνεύμα που τον διέκρινε, ήταν τα συστατικά εκείνα στοιχεία του ρεύματος εκείνου που χαρακτηρίσθηκε ως Οθωνισμός στην μετά τον ΄Οθωνα εποχή. Να σημειωθεί ότι οι εξόριστοι βασιλείς ένιωθαν πάντα αγάπη για την Ελλάδα και με την ελάχιστη αφορμή εκδήλωναν τη συγκίνησή τους, η οποία ήταν πηγαία και ανυστερόβουλη..

Μπορούσε ο ΄Οθων να αντιστρέψει την κατάσταση και να παραμείνει στον θρόνο της Ελλάδος, αν και κηρύχθηκε έκπτωτος; Πιθανόν ναι, όμως είχε κουραστεί και απογοητευθεί από τις αλλεπάλληλες στάσεις και εξεγέρσεις, γι΄ αυτό και δεν θέλησε να προσπαθήσει.

Ουκ ολίγες πραγματικά οι επαναστατικές κινήσεις που κλήθηκε να αντιμετωπίσει ο ΄Οθων κατά την περίοδο της βασιλείας του. Δύο στάσεις στη Μάνη το 1834, στη Μεσσηνία και στην Αρκαδία τα 2 επόμενα έτη, ληστανταρσία στην Δυτική Ελλάδα, στάση στην ΄Υδρα το 1839, κινήματα στην Αχαία και στην Ηλεία το 1838, αλλά και το 1843, στάση του Καλλέργη στις 2-3 Σεπτεμβρίου για παραχώρηση Συντάγματος στην Αθήνα ένα έτος αργότερα, νέες εξεγέρσεις του Γρίβα το 1847 στην Ακαρνανία και στην Μάνη, ανταρσία αξιωματικών στην Ναύπακτο και ο κατάλογος των στάσεων έπεται μακρύς. Για να μην μιλήσουμε για τα Παρκερικά το 1852 και την κατοχή που επέβαλλαν οι Αγγλογάλλοι το 1856-57.

Συγκεκριμένα, ο ΄Οθων, εκμεταλλευόμενος τον ρωσοτουρκικό Κριμαϊκό πόλεμο, επιχείρησε να προωθήσει την απελευθέρωση του υπόδουλου Ελληνισμού. Τότε όμως οι Αγγλογάλλοι, εφαρμόζοντας ναυτικό αποκλεισμό στον Πειραιά και στα λιμάνια της χώρας, έκαμψαν εντελώς την οικονομία του ελλαδικού κράτους, ενώ αγγλογαλλικός στρατός παρήλαυνε στην Αθήνα, για να καταστήσει ξεκάθαρο ποιός ήταν ο αληθινά επικυρίαρχος στον δύσμοιρο αυτό τόπο... 

Στο σημείο αυτό να επισημάνουμε ότι συναρτήσει των λεγομένων “δανείων του αγώνα” με υποθήκη τις εθνικές γαίες, της καταλυτικής επιρροής που ασκούσε στα πολιτικά δρώμενα το λεγόμενο “Αγγλικό Κόμμα”, την αναρχούμενη κατάσταση και τις έριδες που εξέτρεφαν τα ξένα κέντρα, οι Άγγλοι θεωρούσαν την Ελλάδα ως προτεκτοράτο τους. Χαρακτηριστική είναι η δήλωση του Άγγλου Πρέσβη στην Κωνσταντινούπολη, Λάϊονς περί αυτού: “Ελλάδα ανεξάρτητη πραγματικά δεν νοείται. Η Ελλάδα ή θα είναι αγγλική, ή θα είναι ρωσική. Επειδή όμως δεν μπορεί και δεν πρέπει να είναι ρωσική, θα είναι Αγγλική”! Στο σημείο αυτό να επισημάνουμε ότι κακώς αποδίδεται στον Όθωνα η παραπομπή του Κολοκοτρώνη σε δίκη. Ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης στοχοποιήθηκε από το εγχώριο πολιτικό κατεστημένο και την ξενοκρατία με σκοπό την ηθική και βιολογική του εξόντωση, όπως ακριβώς είχαν πράξει με τον Ανδρούτσο, με τον Καραϊσκάκη και όχι μόνο.... Ο ΄Οθων ήταν εκείνος που του χάρισε τη ζωή και μεθόδευσε την αποφυλάκισή του. Η προέλευση των κύκλων εκείνων που επεδίωκαν την εξόντωση του Κολοκοτρώνη εμφαίνεται ευκρινώς στην ιστορική ταινία του διακεκριμένου σκηνοθέτη Γιάννη Σμαραγδή “Ο Θεός αγαπούσε το χαβιάρι” (ταινία η οποία αναφέρεται στην ζωή και στην δράση του Ιωάννη Βαρβάκη), στο πλαίσιο της οποίας εμφανίζεται Άγγλος Αξιωματικός στον Μαυροκορδάτο να του λέγει “Οι τραπεζίτες στο Λονδίνο επιθυμούν την εξουδετέρωση των Κολοκοτρώνη και Βαρβάκη”. Και είναι γνωστό τοις πάσι ότι “οι τραπεζίτες στο Λονδίνο” δεν ήσαν καν Άγγλοι... 

Ελάχιστες ήταν οι κινήσεις που μπορούσε να κάνει ο ΄Οθων, παρά ταύτα ύψωσε την εθνική αξιοπρέπεια, μη ενδίδοντας στις απαιτήσεις της ξενοκρατίας. Αυτή η άκαμπτη-σθεναρή στάση του, ήταν που του στοίχισε κατ΄ ουσίαν, όπως θα δούμε παρακάτω, τον θρόνο...

ΠΟΡΕΙΑ ΣΕ ΣΥΜΠΛΗΓΑΔΕΣ

Ο ΄Οθων ο Α, δεν άσκησε, για πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα, για να μην πούμε ότι ουδέποτε είχε την πρακτική δυνατότητα να ασκήσει, ανεξάρτητη εξουσία. Δεν ήταν μόνο το γεγονός ότι υπήρξε ανήλικος, τελώντας υπό την «κηδεμονία» του αγγλόφιλου αντιβασιλέα ΄Αρμανσμπεργκ, αλλά επιπλέον, με την ανάδειξή του ως «βασιλέα των Ελλήνων», υπογράφθηκε συνθήκη των τριών Μεγάλων Δυνάμεων της εποχής (Αγγλίας, Γαλλίας,

Ρωσίας) με τη Βαυαρία, στην οποία (άρθρο 4 Συνθήκης), αναφερόταν ρητά ότι: «Η Ελλάδα υπό την κυριαρχίαν του πρίγκιπος ΄Οθωνος της Βαυαρίας και την εγγύησιν των Τριών Αυλών, θέλει αποτελεί κράτος ανεξάρτητον». Αξίζει να προσέξουμε ιδιαίτερα την διατύπωση «και την εγγύησιν των Τριών Αυλών», που σημαίνει ότι οι Μεγάλες Δυνάμεις της εποχής, από κοινού ή η καθεμιά ανεξάρτητα, είχαν την δυνατότητα και μάλιστα θεσμοθετημένα, να επεμβαίνουν ουσιαστικά και ρυθμιστικά κατά τρόπο απροκάλυπτο στα εσωτερικά του νεοσύστατου ελλαδικού κράτους. Η σύσταση επιπλέον τριών κομμάτων υπό τις εύγλωττες επωνυμίες Αγγλικό, Ρωσικό, Γαλλικό, ουσιαστικοί καθοδηγητές και πραγματικοί αρχηγοί των οποίων ήταν οι αντίστοιχοι πρέσβεις των Μεγάλων Δυνάμεων στην Ελλάδα, μία κατάσταση η οποία θα διατηρηθεί περίπου ως το 1880, αποτελεί απτή έκφραση της ξενοκρατίας και των απροσχημάτιστων μεθοδεύσεων με τις οποίες οι Μεγάλες Δυνάμεις της εποχής ασκούσαν τον έλεγχο στα ελληνικά πράγματα...

Μέσα σε αυτό το κλίμα, επόμενο ήταν ο ανώτατος άρχων ενός συρρικνωμένου κρατιδίου που μόλις είχε εξέλθει από μακρά περίοδο σκλαβιάς και την καταστροφή του πολέμου με τους Τούρκους (αλλά και έχοντας υποστεί ο ελληνικός λαός τις συνέπειες εμφυλίων διαμαχών και διενέξεων, τις οποίες η ξενοκρατία υπέθαλπε παρασκηνιακά), ήταν ουσιαστικά εγκλωβισμένος σε βαλτώδεις καταστάσεις. Ευρισκόμενος παράλληλα ενώπιον τετελεσμένων γεγονότων, παράμετροι οι οποίες καθιστούσαν τον ρόλο του εξαιρετικά δυσχερή. Μέσα σε αυτό το κλίμα, αρχικά ο ΄Οθων, αδύναμος να αντιδράσει, σχηματίζει κυβερνήσεις μεικτές, με τη συμμετοχή εκπροσώπων και των τριών κομμάτων, αναγκασμένος να τηρεί τις λεπτές ισορροπίες. Γνωρίζει ότι το νεότευκτο ελλαδικό κράτος δεν διαθέτει ουσιαστικά κυριαρχικά δικαιώματα, η διπλωματική του δραστηριότητα είναι ασφυκτικά περιορισμένη, ενώ η διεθνής θέση της Ελλάδος, επισφαλής.

Οι «εγγυήτριες» δυνάμεις, στην ουσία προστατεύουν τα σουλτανικά συμφέροντα και αποτελούν προστάτιδες και εγγυήτριες της μη διευρύνσεως του ελλαδικού κράτους. Στο ελλαδικό κράτος διαβιούσαν μόνο 750.000 ΄Ελληνες, η συντριπτική πλειοψηφία των Ελλήνων (τουλάχιστον τριπλάσιος αριθμός) τελούσαν ακόμη υπόδουλοι των Τούρκων, καθώς ολόκληρη η Θεσσαλία, η ΄Ηπειρος, η Μακεδονία και η Θράκη ανήκαν στον σουλτάνο, αλλά και τα Επτάνησα και η Κύπρος στους ΄Αγγλους.

Παρά την ισχνή δύναμη του ελλαδικού κράτους, παρά τα αμέτρητα εσωτερικά προβλήματα, ένα ιδανικό διατηρείτο ζωντανό στις ψυχές των Ελλήνων και έπαλε τις καρδιές τους: Η Μεγάλη Ιδέα, η απελευθέρωση του υπόδουλου Ελληνισμού και η πλήρης πολιτική αποκατάσταση του ΄Εθνους. Μάλιστα, στο πνεύμα αυτό, συνέβαιναν κωμικοτραγικά περιστατικά, ενδεικτικά αναφέρουμε δύο: Κατά τις δύο πρώτες δεκαετίες από συστάσεως του ελλαδικού κράτους, οι πλούσιοι Αθηναίοι δεν ανήγειραν πολυτελείς κατοικίες, αναμένοντας να τις οικοδομήσουν στην Κωνσταντινούπολη, θεωρώντας ότι είναι θέμα χρόνου η ανακατάληψη της Πόλης!

Στο ίδιο πνεύμα, ο Κωλέττης πρότεινε το 1834 να μην ορισθεί οριστική πρωτεύουσα του κράτους η Αθήνα, καθώς πρωτεύουσα πραγματική είναι η Κωνσταντινούπολη! Μάλιστα, το ελλαδικό κράτος αρνήθηκε την παραχώρηση από την Τουρκία οικοπέδου στην Κωνσταντινούπολη, προκειμένου να ανεγερθεί εκεί ελληνική πρεσβεία, θεωρώντας ότι έτσι νομιμοποιείται και αναγνωρίζεται η οθωμανική κυριαρχία στην Πόλη. Κατά τον πρώτο εορτασμό της 25ης Μαρτίου, το 1838, τα πλήθη παραληρούν: Στην Πόλη!